భారత్-పాకిస్థాన్ సరిహద్దుకు అత్యంత సమీపంలోని గుజరాత్ కచ్ ప్రాంతంలో పురావస్తు శాస్త్రవేత్తలు చేపట్టిన పరిశోధనల్లో కీలకమైన చారిత్రక ఆనవాళ్లు వెలుగులోకి వచ్చాయి. ప్రస్తుతం దాదాపు నిర్జనంగా కనిపించే ప్రాంతంలో ఒక మధ్యయుగపు జనావాసం ఉన్నట్లు తవ్వకాల్లో ఆధారాలు లభించాయి. భారీ ఇటుక నిర్మాణాలు, పురాతన వస్తువులతో పాటు సుమారు 100 మానవ అస్థిపంజరాలతో కూడిన శ్మశానవాటిక బయటపడటం పురావస్తు పరిశోధకుల దృష్టిని ఆకర్షిస్తోంది. ఈ ఆవిష్కరణతో శతాబ్దాల క్రితం కచ్లోని ఈ సరిహద్దు ప్రాంతం పూర్తిగా జనావాసాలకు దూరంగా ఉన్న ఎడారి ప్రాంతం కాదని తెలుస్తోంది. ఒకప్పుడు ఇక్కడ ప్రజలు నివసించారని, నిర్మాణాలు చేపట్టారని, సామాజిక జీవనం కొనసాగించారని తవ్వకాల్లో లభించిన ఆనవాళ్లు సూచిస్తున్నాయి. ప్రస్తుతం ఈ ప్రాంతంలో పెద్దగా జనసంచారం లేకపోయినా.. నేల అడుగున దాగి ఉన్న నిర్మాణాలు నాటి జీవన విధానంపై కొత్త ప్రశ్నలను లేవనెత్తుతున్నాయి.
ఈ ప్రదేశాన్ని తొలుత సరిహద్దు భద్రతా దళం (బీఎస్ఎఫ్) సిబ్బంది గుర్తించారు. సరిహద్దు ప్రాంతంలో సాధారణ పెట్రోలింగ్ నిర్వహిస్తున్న సమయంలో వారికి అక్కడక్కడా శిథిలమైన నిర్మాణాల ఆనవాళ్లు కనిపించాయి. మట్టిలోంచి బయటకు కనిపిస్తున్న ఇటుకలు, గోడల అవశేషాలు, ఇతర నిర్మాణ చిహ్నాలు వారి దృష్టిని ఆకర్షించాయి. ఈ ప్రాంతం ఒకప్పుడు గ్రామంగా ఉండి ఉండవచ్చని భావించిన బీఎస్ఎఫ్ సిబ్బంది దీనిని స్థానికంగా ‘బర్బాదీ గావ్’ అని పిలవడం ప్రారంభించారు. తర్వాత ఈ ప్రాంతంపై శాస్త్రీయ పరిశోధన చేపట్టేందుకు క్రాంతిగురు శ్యామ్జీ కృష్ణ వర్మ కచ్ విశ్వవిద్యాలయం, ఆక్స్ఫర్డ్ విశ్వవిద్యాలయం పరిశోధకులు కలిసి అధ్యయనం ప్రారంభించారు. పురావస్తు శాస్త్రం, చరిత్ర, మానవ శాస్త్రం వంటి విభాగాలకు చెందిన పరిశోధకులు ఇక్కడ లభిస్తున్న ఆధారాలను విశ్లేషిస్తున్నారు.
తవ్వకాల్లో బయటపడుతున్న భారీ ఇటుక నిర్మాణాలు ఈ ప్రాంతంలో సాధారణ గ్రామీణ స్థాయి నివాసాల కంటే కొంత అభివృద్ధి చెందిన నిర్మాణ వ్యవస్థ ఉండి ఉండవచ్చనే అంచనాలకు దారితీస్తున్నాయి. నిర్మాణాల పరిమాణం, వాటి నిర్మాణ పద్ధతి, ఉపయోగించిన ఇటుకలు తదితర అంశాలను పరిశోధకులు పరిశీలిస్తున్నారు. వీటి ఆధారంగా నాటి ప్రజల జీవన విధానం, నిర్మాణ సాంకేతికత, సామాజిక వ్యవస్థపై మరింత సమాచారం లభించే అవకాశం ఉంది. ఈ ఆవిష్కరణలో అత్యంత ఆసక్తికరమైన అంశం శ్మశానవాటిక వెలుగులోకి రావడం. తవ్వకాల్లో సుమారు 100 మానవ అస్థిపంజరాలు బయటపడినట్లు సమాచారం. ఒకే ప్రాంతంలో ఇంత పెద్ద సంఖ్యలో మానవ అవశేషాలు లభించడం పరిశోధకులకు కీలక ఆధారంగా మారింది. ఈ అస్థిపంజరాల వయసు, కాలం, ఆరోగ్య పరిస్థితులు, ఆహారపు అలవాట్లు, మరణానికి సంబంధించిన అంశాలను శాస్త్రీయ పద్ధతుల్లో అధ్యయనం చేయనున్నారు.
మానవ అస్థిపంజరాలపై జరిగే పరిశోధనలు నాటి జనాభా గురించి అనేక విషయాలను వెల్లడించే అవకాశం ఉంది. ప్రజల సగటు వయసు ఎంత ఉండేది? వారు ఏ రకమైన ఆహారం తీసుకునేవారు? వారి శారీరక స్థితి ఎలా ఉండేది? ఏవైనా వ్యాధులతో బాధపడేవారా? వారి జీవన విధానం ఎలా ఉండేది? వంటి ప్రశ్నలకు శాస్త్రీయ పరీక్షల ద్వారా సమాధానాలు లభించవచ్చు. అదేవిధంగా అస్థిపంజరాల డీఎన్ఏ, ఐసోటోప్ తదితర పరీక్షలు నిర్వహించగలిగితే.. ఆ కాలం నాటి ప్రజల వలసలు, భౌగోళిక మూలాలు, ఆహారపు అలవాట్లు వంటి అంశాలపై కూడా పరిశోధకులకు విలువైన సమాచారం లభించే అవకాశం ఉంటుంది. అయితే ఇలాంటి శాస్త్రీయ నిర్ధారణలకు పూర్తి స్థాయి పరీక్షలు, పరిశోధన అవసరం.
కచ్ ప్రాంతానికి ఇప్పటికే భారత ప్రాచీన చరిత్రలో ప్రత్యేక స్థానం ఉంది. హరప్పా నాగరికతకు సంబంధించిన అనేక ముఖ్యమైన పురావస్తు ప్రదేశాలు గుజరాత్లో వెలుగుచూశాయి. ముఖ్యంగా ధోలవీరా వంటి ప్రదేశాలు సింధు లోయ నాగరికతలో కచ్ ప్రాంతానికి ఉన్న ప్రాధాన్యాన్ని ప్రపంచానికి చాటాయి. ఈ నేపథ్యంలో భారత్-పాక్ సరిహద్దుకు సమీపంలో మరో పురాతన జనావాసం ఆనవాళ్లు లభించడం చరిత్ర పరిశోధకుల్లో ఆసక్తిని పెంచుతోంది. అయితే ‘బర్బాదీ గావ్’కు సంబంధించిన కాలాన్ని, అక్కడ నివసించిన ప్రజల సాంస్కృతిక నేపథ్యాన్ని, ఈ జనావాసం ఎంతకాలం కొనసాగిందో ఖచ్చితంగా నిర్ధారించాల్సి ఉంది. తవ్వకాల్లో లభిస్తున్న వస్తువుల పొరలు, నిర్మాణ శైలి, మట్టి నమూనాలు, మానవ అవశేషాలు, ఇతర పురావస్తు ఆధారాలను పరస్పరం పోల్చి పరిశోధకులు కాల నిర్ధారణ చేసే అవకాశం ఉంది.
సరిహద్దుకు సమీపంలోని ప్రాంతం కావడంతో ఈ తవ్వకాలకు భద్రతాపరమైన ప్రాధాన్యం కూడా ఉంది. సాధారణంగా సరిహద్దు ప్రాంతాల్లో పురావస్తు పరిశోధనలు నిర్వహించేటప్పుడు భద్రతా సంస్థలతో సమన్వయం అవసరం. బీఎస్ఎఫ్ సిబ్బంది మొదట ఈ ప్రాంతాన్ని గుర్తించడం.. ఆ తర్వాత విద్యా సంస్థలు పరిశోధన ప్రారంభించడం ఈ ఆవిష్కరణలో మరో ప్రత్యేక అంశంగా నిలిచింది.ప్రస్తుతం ‘బర్బాదీ గావ్’లో పరిశోధనలు కొనసాగుతున్నాయి. మరిన్ని తవ్వకాలు జరిగే కొద్దీ కొత్త నిర్మాణాలు, నివాస ప్రాంతాలు, ధాన్య నిల్వ కేంద్రాలు, పనిముట్లు లేదా ఇతర రోజువారీ వినియోగ వస్తువులు బయటపడే అవకాశం ఉంది. అలా జరిగితే ఈ ప్రాంతంలో నివసించిన ప్రజల ఆర్థిక వ్యవస్థ, వృత్తులు, వాణిజ్య సంబంధాలు, సామాజిక నిర్మాణం గురించి మరింత స్పష్టత రావచ్చు.
