ప్రపంచ వాణిజ్య మార్గాల్లో మారుతున్న భౌగోళిక రాజకీయ పరిస్థితులకు అనుగుణంగా రష్యా తన రవాణా వ్యూహాలను పునఃపరిశీలిస్తోంది. కీలక సముద్ర మార్గాలపై ఏర్పడుతున్న భద్రతా, రాజకీయపరమైన అనిశ్చితిని దృష్టిలో పెట్టుకుని ప్రత్యామ్నాయ భూమార్గాలను అభివృద్ధి చేయాల్సిన అవసరం ఉందని మాస్కో భావిస్తోంది. ఇందులో భాగంగా హిందూ మహాసముద్రానికి రైల్వే మార్గం ద్వారా చేరుకునే అవకాశాలను పరిశీలించాలని రష్యా ఉప ప్రధానమంత్రి మరాత్ ఖుస్నుల్లిన్ ప్రతిపాదించారు. తుర్క్మెనిస్థాన్, ఇరాన్, అఫ్ఘానిస్థాన్, పాకిస్థాన్ మీదుగా దక్షిణాసియాకు చేరుకునే మార్గాల్లో సాధ్యాసాధ్యాలను పరిశీలించాలని ఆయన సూచించారు.
బోస్ఫరస్, హర్మూజ్ వంటి కీలక సముద్ర మార్గాల్లో భవిష్యత్తులో రవాణాకు అంతరాయాలు ఏర్పడే అవకాశం ఉందని రష్యా ఆందోళన వ్యక్తం చేస్తోంది. ఈ నేపథ్యంలో కేవలం సముద్ర రవాణాపైనే ఆధారపడకుండా ప్రత్యామ్నాయ రవాణా వ్యవస్థలను సిద్ధంగా ఉంచుకోవాలని మాస్కో భావిస్తోంది. ఖుస్నుల్లిన్ ప్రకారం, హర్మూజ్ లేదా బోస్ఫరస్లో సమస్యలు ఏర్పడితే భూమార్గాల ద్వారా దక్షిణాసియాకు చేరుకునే మార్గాలు ఉపయోగపడవచ్చు. అందుకే హిందూ మహాసముద్రానికి రైల్వే అనుసంధానాన్ని కూడా పరిశీలించాల్సిన అవసరం ఉందని ఆయన పేర్కొన్నారు.
ప్రతిపాదిత మార్గం తుర్క్మెనిస్థాన్ నుంచి ఇరాన్, అఫ్ఘానిస్థాన్, పాకిస్థాన్ మీదుగా దక్షిణ దిశగా సాగి చివరకు హిందూ మహాసముద్ర ప్రాంతానికి చేరుకునే అవకాశం ఉంది. భారత్తో అనుసంధానమయ్యే ఏ మార్గమైనా రష్యాకు వ్యూహాత్మకంగా ఉపయోగకరమేనని ఖుస్నుల్లిన్ పేర్కొన్నట్లు నివేదికలు వెల్లడిస్తున్నాయి. అయితే ఇది ఇప్పటికే పూర్తిగా సిద్ధమైన రైల్వే మార్గం కాదు. ప్రస్తుతం సాధ్యాసాధ్యాలను పరిశీలించాల్సిన ప్రతిపాదన మాత్రమే. ఈ విషయాన్ని స్పష్టంగా గుర్తించాల్సిన అవసరం ఉంది.
రష్యాకు ఈ ప్రతిపాదన వెనుక ప్రధాన కారణం రవాణా మార్గాల వైవిధ్యీకరణ. ఒకే సముద్ర మార్గంపై ఆధారపడటం వల్ల భౌగోళిక రాజకీయ ఉద్రిక్తతలు, యుద్ధాలు, ఆంక్షలు లేదా నౌకాయానానికి సంబంధించిన సమస్యలు ఏర్పడినప్పుడు ఎగుమతులు, దిగుమతులు తీవ్రంగా ప్రభావితమయ్యే అవకాశం ఉంటుంది. అందువల్ల రైల్వే, రోడ్డు, సముద్ర మార్గాలను పరస్పరం అనుసంధానిస్తూ బహుళ రవాణా వ్యవస్థను అభివృద్ధి చేయాలని రష్యా చూస్తోంది. హిందూ మహాసముద్రానికి ప్రత్యామ్నాయ భూమార్గం అందుబాటులోకి వస్తే రష్యా తన వాణిజ్యానికి మరొక కీలక ద్వారం తెరవగలదని భావిస్తోంది.
ఈ మార్గం అమల్లోకి వస్తే రష్యా నుంచి దక్షిణాసియాకు వివిధ రకాల సరుకులను తరలించే అవకాశం ఉంటుంది. ముఖ్యంగా ఇంధన వనరులు, ఎరువులు, పారిశ్రామిక ఉత్పత్తులు, ముడి పదార్థాలు వంటి సరుకుల రవాణాకు ఇది ఉపయోగపడవచ్చని విశ్లేషణలు చెబుతున్నాయి. అదే సమయంలో దక్షిణాసియా నుంచి రష్యా మార్కెట్లకు వ్యవసాయ ఉత్పత్తులు, తయారీ వస్తువులు, ఇతర సరుకులను భూమార్గం ద్వారా తరలించే అవకాశాలు కూడా ఏర్పడవచ్చు.
ఈ ప్రతిపాదనలో అఫ్ఘానిస్థాన్ కీలకమైన భౌగోళిక స్థానంలో ఉంది. తుర్క్మెనిస్థాన్, ఇరాన్ వైపు నుంచి వచ్చే రైల్వే మార్గాన్ని పాకిస్థాన్ వైపు అనుసంధానించాలంటే అఫ్ఘానిస్థాన్ మీదుగా వెళ్లే మార్గాల అభివృద్ధి అవసరం ఉంటుంది. అయితే అక్కడ భద్రత, మౌలిక సదుపాయాలు, రాజకీయ పరిస్థితులు, పెట్టుబడులు వంటి అనేక సవాళ్లు ఉన్నాయి. కాబట్టి ఈ మార్గాన్ని నిర్మించడం సాధారణ రైల్వే ప్రాజెక్టుతో పోలిస్తే చాలా క్లిష్టమైన వ్యవహారంగా మారే అవకాశం ఉంది.
మరో కీలక సవాలు పాకిస్థాన్. రష్యా ప్రతిపాదిస్తున్న మార్గం పాకిస్థాన్ మీదుగా హిందూ మహాసముద్ర తీరానికి చేరే అవకాశం ఉన్నప్పటికీ, భారత్-పాకిస్థాన్ మధ్య భూవాణిజ్యం ప్రస్తుతం పరిమితంగా ఉంది. భారత్కు నేరుగా రైల్వే అనుసంధానం కల్పించాలంటే ద్వైపాక్షిక రాజకీయ అంశాలు, సరిహద్దు వాణిజ్యం, భద్రత వంటి విషయాలు కీలకంగా మారతాయి. అందువల్ల రష్యా ప్రతిపాదనను కేవలం రైల్వే ప్రాజెక్టుగా కాకుండా మధ్య ఆసియా, దక్షిణాసియా దేశాల మధ్య విస్తృత భౌగోళిక రాజకీయ ప్రాజెక్టుగా చూడాల్సి ఉంటుంది.
రష్యా ఇప్పటికే ఆసియా వైపు తన వాణిజ్య సంబంధాలను పెంచే ప్రయత్నం చేస్తోంది. పాశ్చాత్య దేశాలతో సంబంధాలు దెబ్బతిన్న నేపథ్యంలో ఆసియా, మధ్యప్రాచ్యం, దక్షిణాసియా దేశాలతో వాణిజ్యాన్ని మరింత విస్తరించాల్సిన అవసరం మాస్కోకు ఏర్పడింది. ఈ నేపథ్యంలో భారత్ రష్యాకు అత్యంత ముఖ్యమైన వాణిజ్య భాగస్వాముల్లో ఒకటిగా ఉంది. భారత్తో వేగవంతమైన, స్థిరమైన భూసంబంధ రవాణా మార్గాలను అభివృద్ధి చేయగలిగితే ద్వైపాక్షిక వాణిజ్యానికి కూడా ఊతం లభించే అవకాశం ఉంది.
అయితే ఈ ప్రాజెక్టును చైనా వ్యతిరేక వ్యూహంగా మాత్రమే చూడటం తొందరపాటు అవుతుంది. రష్యా ప్రతిపాదనలో ప్రధానంగా సముద్ర రవాణా మార్గాలపై ఆధారపడటాన్ని తగ్గించడం, ప్రత్యామ్నాయ మార్గాలను సిద్ధం చేసుకోవడం, భారత్తో అనుసంధానాన్ని మెరుగుపరచడం వంటి అంశాలు కనిపిస్తున్నాయి. చైనా కూడా ఆసియా-యూరప్ భూసంబంధ రవాణా మార్గాలు, పోర్టులు, రైల్వే నెట్వర్క్లపై భారీగా పెట్టుబడులు పెడుతున్న నేపథ్యంలో రష్యా తన స్వంత రవాణా వ్యవస్థను బలోపేతం చేసుకోవాలనుకోవడం సహజమే.
ఈ ప్రతిపాదనకు మరో ముఖ్యమైన అంశం అంతర్జాతీయ రవాణా ఖర్చులు, సమయాన్ని తగ్గించే అవకాశం. సముద్ర రవాణాతో పోలిస్తే రైల్వే ద్వారా కొన్ని రకాల సరుకులను వేగంగా తరలించవచ్చు. ముఖ్యంగా అధిక విలువ కలిగిన లేదా సమయపరిమితి ఉన్న పారిశ్రామిక సరుకులకు రైల్వే మార్గాలు ఉపయోగపడవచ్చు. అయితే భారీ మొత్తంలో చమురు, గ్యాస్ వంటి సరుకులను రైల్వే ద్వారా తరలించడం ప్రత్యేక మౌలిక సదుపాయాలను కోరుతుంది. అందువల్ల ప్రతి వస్తువుకు ఈ మార్గం సమానంగా అనుకూలంగా ఉంటుందని చెప్పలేం.
ఇప్పటికే మధ్య ఆసియా, అఫ్ఘానిస్థాన్, పాకిస్థాన్ ప్రాంతాల్లో అనేక రైల్వే ప్రాజెక్టులు ప్రతిపాదన, నిర్మాణం, సాధ్యాసాధ్యాల దశల్లో ఉన్నాయి. ఈ ప్రాంతంలోని వివిధ దేశాలను అనుసంధానించే రైల్వే నెట్వర్క్లు పూర్తయితే రష్యా ప్రతిపాదిస్తున్న మార్గానికి కూడా కొంత మౌలిక ఆధారం లభించవచ్చు. అయితే వేర్వేరు దేశాల్లో వేర్వేరు రైల్వే గేజ్లు ఉండటం కూడా సాంకేతిక సవాలుగా మారుతుంది. రైళ్లను నేరుగా నడపాలంటే గేజ్ మార్పులు లేదా ట్రాన్స్షిప్మెంట్ వంటి ఏర్పాట్లు అవసరమయ్యే అవకాశం ఉంది.
ఇదంతా చూస్తే రష్యా ప్రతిపాదన తక్షణమే నిర్మాణంలోకి వచ్చే ప్రాజెక్టు కాదని స్పష్టమవుతోంది. మార్గం ఎంపిక, భాగస్వామ్య దేశాలతో ఒప్పందాలు, భద్రత, పెట్టుబడులు, రైల్వే మౌలిక సదుపాయాలు, సరిహద్దు నిబంధనలు, వాణిజ్య విధానాలు వంటి అనేక అంశాలను పరిష్కరించాల్సి ఉంటుంది. ముఖ్యంగా అఫ్ఘానిస్థాన్, పాకిస్థాన్ మీదుగా వెళ్లే మార్గానికి రాజకీయ, భద్రతాపరమైన అంశాలు కీలకంగా మారనున్నాయి.
