అంతరిక్ష రంగంలో భారత్ తన స్థానాన్ని మరింత బలోపేతం చేసుకునే దిశగా వేగంగా ముందుకు సాగుతోంది. ప్రస్తుతం ప్రపంచ అంతరిక్ష మార్కెట్లో భారత్ వాటా రెండు శాతం కంటే తక్కువగా ఉన్నప్పటికీ.. రాబోయే ఐదేళ్ల నుంచి ఏడేళ్లలో అది ఏకంగా 10 శాతానికి చేరుకునే అవకాశం ఉందని అమెరికా వాణిజ్య శాఖ అంచనా వేసింది. అంటే ప్రస్తుత స్థాయితో పోలిస్తే భారత అంతరిక్ష రంగం వాటా దాదాపు ఐదు రెట్లు పెరిగే అవకాశం ఉందన్నమాట. అమెరికా వాణిజ్య శాఖకు చెందిన ఇంటర్నేషనల్ ట్రేడ్ అడ్మినిస్ట్రేషన్ (ITA) తాజాగా విడుదల చేసిన ఆగస్టు ‘ఏరోస్పేస్ అండ్ డిఫెన్స్ ఎక్స్పోర్టర్ అలర్ట్’లో ఈ విషయాలను వెల్లడించింది. అమెరికా వాణిజ్య శాఖ భారత అంతరిక్ష రంగాన్ని ప్రత్యేకంగా ‘మార్కెట్ ఆఫ్ ద మంత్’గా గుర్తించడం కూడా ప్రాధాన్యం సంతరించుకుంది. భారత్లో అంతరిక్ష రంగం వేగంగా అభివృద్ధి చెందుతోందని, ముఖ్యంగా ప్రైవేట్ కంపెనీలు, స్టార్టప్ల భాగస్వామ్యం పెరుగుతోందని ఆ నివేదిక పేర్కొంది. అంతరిక్ష రంగాన్ని ప్రైవేట్ సంస్థలకు మరింతగా అందుబాటులోకి తీసుకురావడానికి భారత ప్రభుత్వం చేపడుతున్న చర్యలు భవిష్యత్తులో అంతర్జాతీయ కంపెనీలకు కూడా కొత్త అవకాశాలను సృష్టించగలవని అమెరికా వాణిజ్య శాఖ అభిప్రాయపడింది.
భారత అంతరిక్ష రంగం గతంలో ప్రధానంగా ప్రభుత్వ ఆధారిత వ్యవస్థగా కొనసాగింది. భారత అంతరిక్ష పరిశోధనా సంస్థ (ఇస్రో) ఉపగ్రహాలు, రాకెట్లు, ప్రయోగ వాహనాలు, అంతరిక్ష పరిశోధనల్లో కీలక పాత్ర పోషిస్తూ వచ్చింది. అయితే ఇటీవలి సంవత్సరాల్లో ప్రైవేట్ సంస్థలకు కూడా ఈ రంగంలో అవకాశాలు పెరుగుతున్నాయి. రాకెట్ తయారీ, ఉపగ్రహాల నిర్మాణం, శాటిలైట్ డేటా, కమ్యూనికేషన్, గ్రౌండ్ స్టేషన్లు, అంతరిక్ష ఆధారిత సేవలు వంటి అనేక విభాగాల్లో ప్రైవేట్ కంపెనీలు తమ కార్యకలాపాలను విస్తరిస్తున్నాయి. భారత్ అంతరిక్ష రంగంలో ప్రైవేట్ పెట్టుబడులకు అనుకూల వాతావరణాన్ని సృష్టించేందుకు పలు సంస్కరణలను చేపట్టింది. అంతరిక్ష రంగంలో విదేశీ పెట్టుబడులకు కూడా మార్గాలను సులభతరం చేయడం, ప్రైవేట్ కంపెనీలకు ప్రయోగాలు, ఉపగ్రహాలు, సంబంధిత సాంకేతికతల అభివృద్ధిలో అవకాశాలు కల్పించడం వంటి చర్యలు ఈ రంగంలో కొత్త ఉత్సాహాన్ని తీసుకొచ్చాయి. ఈ మార్పుల కారణంగా భారత స్పేస్ ఎకానమీ మరింత వేగంగా విస్తరించే అవకాశం ఉందని అంతర్జాతీయ పరిశీలకులు భావిస్తున్నారు.
ముఖ్యంగా భారతదేశంలో పెరుగుతున్న స్పేస్ స్టార్టప్ ఎకోసిస్టమ్ ఈ వృద్ధిలో కీలక పాత్ర పోషించనుంది. చిన్న ఉపగ్రహాలు, ఉపగ్రహ ప్రొపల్షన్, రాకెట్ టెక్నాలజీ, అంతరిక్ష కమ్యూనికేషన్, భూమి పరిశీలన, స్పేస్ డేటా వంటి విభాగాల్లో భారతీయ స్టార్టప్లు వినూత్న పరిష్కారాలను అభివృద్ధి చేస్తున్నాయి. ఇస్రోకు చెందిన సాంకేతిక పరిజ్ఞానం, మౌలిక వసతులు, అనుభవం కూడా కొత్తగా ఎదుగుతున్న ప్రైవేట్ సంస్థలకు పరోక్షంగా ప్రయోజనం కలిగిస్తున్నాయి. అమెరికా వాణిజ్య శాఖ నివేదికలో మరో ముఖ్యమైన అంశం ఏమిటంటే.. భారత ప్రభుత్వం చేపడుతున్న ప్రైవేటీకరణ, మార్కెట్ సంస్కరణలు అంతర్జాతీయ అంతరిక్ష సంస్థలకు కూడా అవకాశాలను సృష్టించనున్నాయి. అంతరిక్ష పరిశ్రమలో అమెరికా కంపెనీలకు భారత మార్కెట్తో భాగస్వామ్యాలు, సాంకేతిక సహకారం, పెట్టుబడులు, సరఫరా గొలుసుల ఏర్పాటుకు అవకాశం ఉందని ఆ నివేదిక సూచిస్తోంది.
భారత్-అమెరికా అంతరిక్ష సహకారం కూడా కొత్త దశలోకి ప్రవేశిస్తోంది. వాణిజ్యపరమైన సహకారంతో పాటు సాంకేతిక పరిజ్ఞానం, ఉపగ్రహ సేవలు, అంతరిక్ష పరిశోధన, ప్రైవేట్ రంగ భాగస్వామ్యం వంటి అంశాల్లో రెండు దేశాల మధ్య సంబంధాలు విస్తరిస్తున్నాయి. ఈ పరిణామాలు భారత స్పేస్ మార్కెట్కు అంతర్జాతీయ పెట్టుబడులను ఆకర్షించడంలో సహాయపడే అవకాశం ఉంది. భారత్కు మరో పెద్ద బలం తక్కువ ఖర్చుతో అంతరిక్ష ప్రయోగాలను నిర్వహించగల సామర్థ్యం. ఇస్రో ఇప్పటికే పలు దేశాల ఉపగ్రహాలను విజయవంతంగా అంతరిక్షంలోకి పంపింది. భవిష్యత్తులో ప్రైవేట్ ప్రయోగ సేవలు కూడా అందుబాటులోకి వస్తే.. ప్రపంచ వాణిజ్య అంతరిక్ష మార్కెట్లో భారత్కు మరింత పెద్ద పాత్ర లభించే అవకాశం ఉంది.
అంతేకాదు.. ఉపగ్రహ ఆధారిత కమ్యూనికేషన్, వాతావరణ పరిశీలన, వ్యవసాయం, విపత్తు నిర్వహణ, నావిగేషన్, రక్షణ, టెలికాం వంటి రంగాల్లో స్పేస్ టెక్నాలజీ వినియోగం పెరుగుతోంది. దీంతో అంతరిక్ష పరిశ్రమ కేవలం రాకెట్లు, ఉపగ్రహాల తయారీకి మాత్రమే పరిమితం కాకుండా భారీ స్థాయిలో సేవల రంగంగా కూడా మారుతోంది. ఈ నేపథ్యంలో భారత అంతరిక్ష మార్కెట్ను ప్రస్తుత 2 శాతం లోపు నుంచి 10 శాతానికి తీసుకెళ్లాలన్న అంచనా సాధ్యమైతే.. దేశ ఆర్థిక వ్యవస్థపై కూడా గణనీయమైన ప్రభావం పడే అవకాశం ఉంది. కొత్త కంపెనీలు ఏర్పడటం, పెట్టుబడులు పెరగడం, అధిక నైపుణ్యం కలిగిన ఉద్యోగాలు సృష్టించడం, ఎగుమతులు పెరగడం వంటి అనేక ప్రయోజనాలు కలగవచ్చు.
అయితే 10 శాతం మార్కెట్ వాటాను సాధించడం అంత సులభమైన లక్ష్యం కాదు. అమెరికా, చైనా, యూరప్ వంటి అంతరిక్ష రంగంలో ముందున్న శక్తులతో భారత్ పోటీ పడాల్సి ఉంటుంది. సాంకేతిక పరిజ్ఞానం, భారీ పెట్టుబడులు, పరిశోధన, నైపుణ్యం కలిగిన మానవ వనరులు, అంతర్జాతీయ మార్కెట్లలో పోటీ సామర్థ్యం వంటి అంశాల్లో భారత్ నిరంతరం ముందుకు సాగాల్సి ఉంటుంది. అయినప్పటికీ అమెరికా వాణిజ్య శాఖ తాజా అంచనా భారత అంతరిక్ష రంగానికి అంతర్జాతీయ స్థాయిలో పెరుగుతున్న గుర్తింపును సూచిస్తోంది. ప్రస్తుతం రెండు శాతం కంటే తక్కువగా ఉన్న భారత్ వాటా ఐదేళ్ల నుంచి ఏడేళ్లలో 10 శాతానికి చేరితే.. ప్రపంచ అంతరిక్ష ఆర్థిక వ్యవస్థలో భారత్ కీలక శక్తిగా ఎదిగే అవకాశం ఉంది. ప్రైవేట్ రంగ విస్తరణ, ప్రభుత్వ సంస్కరణలు, ఇస్రో సాంకేతిక సామర్థ్యం, అంతర్జాతీయ భాగస్వామ్యాలు కలిసి ఈ లక్ష్యానికి బలమైన పునాది వేస్తున్నాయి.
